VẬN MAY

Chào mừng bạn đã đến trang Điện tử "Văn nghệ Nghĩa Lĩnh" - Diễn đàn Văn học - Nghệ thuật của Chi hội Nhà văn Việt Nam tỉnh Phú Thọ!

Thanh Vĩnh

ĐỌC “VẬN MAY, GẶP NHỮNG PHẬN NGƯỜI…

Vào một ngày tháng 6 năm 2006, tôi nhận được một thông tin nóng hổi, ấy là nhà văn Nguyễn Nhuận Hồng Phương (hội viên Hội VHNT Vĩnh Phúc) lại sắp ra sách mới. Mà tận… hai tiểu thuyết liền! Dấy lên trong lòng tôi là sự cảm phục xen lẫn ngạc nhiên bởi với người cầm bút, thì việc ra sách như Hồng Phương là lẽ đương nhiên. Ông từng tâm sự với tôi rằng đang nỗ lực để cho ra đời những sáng tác mới… Nhưng chỉ trong vòng chưa đầy bốn năm, mà Nguyễn Nhuận Hồng Phương đã liên tiếp ra mắt bạn đọc “Khúc hát Mê Linh” (trường ca, Nxb. Thanh niên, 2003), “Trong rác không có rác” (tập truyện ngắn, Nxb. Lao động, 2004), “Đồng vọng ngược chiều” (tiểu thuyết, Nxb. Lao động, 2005)… Và tiếp tục trong tháng 6 năm 2006 này là hai tiểu thuyết “Vận may” và “Phá sản” (như tôi nói ở trên) thì quả là một hiện tượng hiếm trong làng văn nghệ Việt Nam nói chung, văn nghệ Vĩnh Phúc - miền quê mà trong nhiều năm gần đây, nền Văn xuôi luôn ở vị trí khiêm tốn vì thiếu vắng những tác phẩm tầm cỡ - nói riêng.

Và bây giờ thì tôi đang có trong tay cả hai tiểu thuyết đó, “Vận may” và “Phá sản” của Nguyễn Nhuận Hồng Phương. Hai cuốn sách, gần 600 trang viết chứa đựng những cảnh huống, những thân phận, số phận người cùng một xã hội Việt Nam thu nhỏ thời chuyển mình bứt phá trong cơ chế thị trường nghiệt ngã với nhiều cạm bẫy. Chỉ nội sức viết, sức sáng tạo thôi cũng đủ khiến những người cầm bút phải khâm phục. Hai cuốn tiểu thuyết. Mỗi cuốn một chủ đề rõ ràng, một bút pháp riêng biệt, độc lập, tạo sức hút ngay từ những trang đầu, khiến người đọc không thể dừng lại, và tôi cũng vậy, tôi đã bị những trang viết của Nguyễn Nhuận Hồng Phương lôi cuốn dẫn dắt vào thế trận văn chương - cuộc đời của ông. Ở bài viết này, trong tư cách một độc giả, xin được đưa ra đôi điều cảm nhận về tiểu thuyết có tên gọi “Vận may”.

Điều đầu tiên, đó là Nguyễn Nhuận Hồng Phương đã xâu chuỗi những thăng trầm của cả một xã hội, trong đó có những số phận người trong một khoảng thời gian không hề ngắn: hơn 20 năm - khoảng thời gian đủ để một thế hệ người trưởng thành. Trong khoảng thời gian ấy, đã có những đổi thay to lớn, đã có những vận động không ngừng của cả một xã hội Việt Nam từ thời bao cấp chuyển sang nền kinh tế thị trường. Khoảng thời gian ấy, đủ để biến một đứa trẻ mồ côi cha phải tha phương cầu thực - chuyên sống bằng nghề trộm cắp, từng nếm mùi tù tội… trở thành một ông chủ địa ốc giàu có, sang trọng, được bao kẻ tung hô, bao người săn đón… Trong guồng xoáy dữ dội để tự lột xác đó của cả một xã hội, quay mòng mòng xung quanh là bao kiếp người, với những thăng trầm của khổ đau và vui sướng, nổi bật lên là nhân vật chính: Nó, vua đập hộp, 303, trại viên, quý ông, tôn ông… Bao nhiêu cái tên đó chỉ để gọi một con người, nhưng lại chẳng có cái tên nào giống như những tên gọi của một con người bình thường. Sao lại không là Hùng, Hoàng, Hải, Thành hay Chiến hay đại loại một cái tên như bao con người khác? Nội điều này cũng đã khiến bạn đọc phải suy nghĩ để tìm câu trả lời cho thoả những băn khoăn! Đấy là chúng ta - những bạn đọc. Còn Nguyễn Nhuận Hồng Phương? Ông gọi tên nhân vật chính của ông bằng chính tính cách hay những công việc, nghề nghiệp mà nhân vật đã, đang làm, bằng những lời mà bao kẻ xung quanh dành gọi nhân vật. Không chỉ một nó thôi đâu. Xung quanh nó, trừ Lý Vền và Quý sẹo vẫn còn bao nhiêu kẻ nữa. Họ dù là người tốt hay kẻ xấu, là thiện hay ác thì hầu như cũng chẳng có nổi cái tên gọi theo bản khai sinh thông thường. Gần gũi với nó nhất là mẹ. Xung quanh nó là những “con bé”, “thằng bé”, “mụ bán thịt” (mà đúng ra phải gọi là “mậu dịch viên”), rồi “mặt chuột kẹp”, “sư trưởng”, “mụ tiêu thụ”, “thằng thợ khoá”, “gã kiểm lâm”, “đội trưởng”, “hạt trưởng”, “vị cố vấn”, “tay môi giới”, “trại viên nữ”, “quản giáo nữ”, “ông chủ mua gom phế liệu”… Không cho nhân vật một cái tên như thông thường, nhưng bằng cách định danh nhân vật như thế, Nguyễn Nhuận Hồng Phương đã gián tiếp xây dựng và khắc hoạ chân dung những nhân vật của mình một cách độc đáo, sắc sảo, trọn vẹn. Đó là một góc rất đời thường trong một xã hội với đủ mọi tốt-xấu-thiện-ác đang đồng hành.

Tiếp đến là cách mà Nguyễn Nhuận Hồng Phương mô tả tâm hồn của những nhân vật trong “Vận may”. Ở đó, người đọc thấy rất rõ một Nguyễn Nhuận Hồng Phương với nỗi thấu đời, trải đời. Riêng với những số phận người nằm ở giai tầng thấp của xã hội, trang viết của ông luôn ẩn chứa những cảm thông, sẻ chia sâu sắc. Bởi ông hiểu rõ một điều, rằng: ở mỗi con người, dù xấu dù ác đều có thể vẫn ẩn giấu đâu đó, trong thẳm sâu lương tri của họ những phần người nguyên bản. Chẳng thế, mà nó cho dù có lang thang phiêu bạt, có là một “vua đập hộp” hay một tù nhân, tâm hồn có chai cứng lì lợm đến đâu thì lấp lánh như tia nắng ấm trong cõi lòng sâu kín nhất của nó, vẫn là hình ảnh người mẹ nghèo lam lũ, quanh ngày tất tưởi sấp ngửa nơi bãi rác mặt đường gió bụi hòng nhặt về chút cơm áo nuôi con. Mấy chục năm cuộc đời, từ một thằng bé gầy oặt, cái đấm thì thiếu, cái đá thì thừa, cho đến khi trở thành một tôn ông - từng va chạm, quan hệ với mọi hạng người, thì nơi trong trẻo bình yên nhất của tâm hồn nó vẫn là một góc ký ức đẹp cất giữ hình ảnh dung dị của một người con gái - đó là một khung trời êm ả của riêng nó. Cho dù, sau bao va đập cuộc đời - nó đã cay đắng mà nhận ra rằng: cái khung trời ấy làm sao mà song hành với những ồn ào thô tục, những bạc tiền phè phỡn… Có tiền như nó bây giờ đâu đã là có tất cả. Đó là điều nó đã nhận ra và có lẽ cũng chính là chân lý, là một thông điệp không mới nhưng luôn đúng mà Nguyễn Nhuận Hồng Phương muốn nhắn gửi đến bạn đọc! nguyennhuanhongphuong

Viết về nhiều hạng người trong một xã hội nên trong “Vận may”, ngôn ngữ trong tiểu thuyết của Hồng Phương rất phong phú. Đã có lúc tôi tự hỏi: Ông đã lắng nghe, đã ghi nhận như thế nào? Ông đã thâm nhập cuộc sống thực tế ra sao để có được một vốn ngôn ngữ đời thường phong phú, sinh động, đa dạng đến vậy? Từ ngôn ngữ một kẻ có học, là chuyên viên cao cấp của chính phủ của nhân vật “vị cố vấn”, đến ngôn ngữ của một kẻ nhiều bằng cấp chuyên nghề môi giới trung gian, rồi thứ ngôn ngữ kẻ cả, kênh kiệu, ta đây… của những kẻ làm những nghề ở những cơ quan mà tên có vần… ương mà một thời được xã hội xưng tụng là sướng nhất… đến thứ ngôn ngữ đầu đường xó chợ của bọn người chuyên sống bằng nghề“đập vòm, mõi, làm thịt, vuốt, đè, thoóng, nẫng, lượn ngày ăn đêm…”, đến ngôn ngữ của loại người chuyên nghề kinh doanh thân xác con người, v.v… Chỉ nội điều này thôi, cùng đã cho ta thấy vốn sống trong ông thật phong phú, dày dặn. Chính điều này góp phần đắc lực để Nguyễn Nhuận Hồng Phương khắc hoạ thành công chân dung các nhân vật trong “Vận may”.

Dụng công mô tả một cảnh xếp hàng mua thực phẩm thời bao cấp, Nguyễn Nhuận Hồng Phương đã không tiếc con chữ và tài quan sát để mô tả rất sinh động từ cảnh xếp hàng, mua bán, chen lấn xô đẩy… đến bộ dạng, lời ăn tiếng nói, thái độ của những thứ hạng người có mặt xung quanh cái phản thịt nhà nước. Có thể nói, đó là cả một xã hội người thu nhỏ! Bởi chỉ xung quanh cái quầy thực phẩm ngoam nghuếch tróc lở, xưa cũ ấy mà đã diễn ra bao nhiêu trạng huống, cảnh đời, chân dung của các hạng người. Sang có vợ con cấp trên, thứ đến những con người được xã hội ưu tiên… còn hèn thì có đủ mọi kiếp người lam lũ…

Cũng bên cái quầy thực phẩm ấy, từng chứa đựng mong mỏi của đứa bé con nhà nghèo là làm sao mua được một cái chân giò để về làm cơm giỗ bố. Cái ước mơ nhỏ nhoi tội nghiệp vậy nhưng cũng không thể thành hiện thực bởi sự xuất hiện của những kẻ có quyền, có tiền… Đấy là cảnh đời có thực. Và Nguyễn Nhuận Hồng Phương tả thực mà sao ta thấy xót xa, đắng đót đến thế. Cũng từ cái quầy thực phẩm ấy, ngòi bút Nguyễn Nhuận Hồng Phương lách vào lòng người. Ông mô tả những ước mơ - những ước mơ được nhen nhóm bên quầy thực phẩm… Ước mơ của con bé là được ăn no, mặc lành. Ước mơ của nó là kiếm được nhiều tiền để con bé sẽ không thuộc về kẻ khác… Cái ước mơ ấy của nó được xuất phát bởi đòi hỏi của con bé - đứa con gái nó đã gặp ở quầy thịt, đã từng cãi nhau và từng mang lại cho nó những rung động đầu đời: “Nào người nó thích có đòi hỏi gì cho cam - chỉ cần có tiền”… Có thể nói, trong “Vận may”, Nguyễn Nhuận Hồng Phương đã có nhiều trường đoạn thành công. Thế nhưng, viết về một xã hội thu nhỏ chỉ thông qua việc tả cảnh, tả người, tả việc diễn ra quanh cái quầy thực phẩm mậu dịch, cũng đủ để lại trong lòng bạn đọc những dư âm đặc biệt, đặc biệt là trường đoạn ông mô tả cảnh mua bán ở cái quầy “mậu dịch nhà nước” này.

Với lối viết như thế, Hồng Phương đã dẫn dắt người đọc, cùng ông, theo sát nó để cùng nó lớn lên, cùng nó tha phương giang hồ, theo nó đi “đập vòm”, rồi bị tóm vào “trại”, và lại tiếp tục chứng kiến nó bị “dắt mũi” mà trở thành đàn ông bởi một mẹ mìn lọc lõi. Rồi thoắt, như giấc mơ sau một đêm dài, tất cả quá khứ tăm tối chui rúc ấy bỗng lùi lại đằng sau, để chúng ta đã thấy nó mau mắn phát tài nhờ mẹ mìn - trại viên nữ thông qua nữ quản giáo bày cho cách buôn bán nhà đất. Theo đó, nó đã nhanh chóng rũ bỏ kiếp đời trộm cắp giang hồ, tù tội, nhanh chóng xoá nhoà những cái tên: nó, vua đập hộp, 303, trại viên… để trở thành một tôn ông, quý ông, một nhà kinh doanh địa ốc giàu có, thành đạt. Nó đã học được cách làm ra tiền nhiều nhất, học cách trở thành người sang trọng… và dường như nó đã đạt được tất cả những điều nó hằng mong muốn. Thế nhưng, cũng vẫn ngòi bút của Hồng Phương lại cho ta thấy tôn ông nọ hình như vẫn chỉ là nó thôi, vẫn là chú bé mồ côi, đói khổ hôm nào. Dù nay đã có tiền, rất nhiều tiền nhưng sao tôn ông “vẫn cảm thấy có gì thật nhức nhối, thật bẽ bàng”. Giữa bao lời tung hô chúc tụng, tôn ông vẫn cảm thấy “trống rỗng, côi cút, lẻ loi”…

Mẹ đã chết từ khi nó còn là một “thằng tù”. Điều khiến nó mong mỏi mơ ước và gần như cả đời đuổi bắt hoài cái mơ ước mỏi mong ấy là hình ảnh và tình yêu đơn phương nó dành cho người con gái - con bé phe tem phiếu năm xưa. Với riêng nó, hình ảnh ấy, tình cảm đầu đời ấy, trái tim bình dị của người con gái ấy mãi là một khung trời bình yên và may mắn thay, cái khung trời ấy không bị vẩn đục bởi những toan tính thấp hèn. Người đọc và nhân vật đã có được một niềm tin, một nguồn sáng trong trẻo, một ánh trời trong lành giữa nhộn nhạo những mưu mô, cạm bẫy. Những dòng cuối tiểu thuyết “Vận may”, Hồng Phương để tôn ông tự sự với chính mình mà như giãi bày nhắn gửi cùng cuộc sống. “Không hẳn là tiền bạc, không hẳn là vị thế sẽ tìm được sự tĩnh lặng trong tâm hồn. Đâu phải cứ sang giàu là có tất cả… Cái nghèo chưa chắc đã hèn, và tiền bạc đâu mua nổi một trái tim bình dị” - điều đơn giản này, tôn ông nhận ra khi đang ở trên đỉnh cao cuộc đời liệu có là muộn với riêng nó, có là kịp thời và cần thiết cho tôn ông và mỗi con người trong cõi người này?

Có một điều cần nói thêm trước khi kết lại bài viết này, ấy là bàn về những giả thiết để làm nên một số phận nó trong trang viết cũng như trong cuộc đời. Trong tiểu thuyết, Hồng Phương kể lại đơn giản rằng, chỉ vì một câu nói trẻ con ngày ấy của con bé phe tem phiếu mà đã có tác động quyết định đến đường đời và số phận của nó - một con người… Thế nhưng, có đúng như thế không? Có hoàn toàn là như thế không? Khi con đường đời mà nó chọn lại là một con đường không bình thường. Bởi đi trên con đường ấy là những hạng người luôn bị xã hội lên án, xua đuổi, xa lánh, thậm chí sợ hãi nếu chẳng may gặp phải. Hãy thử giả thiết rằng, trong hoàn cảnh ấy, nó sẽ có một số phận khác nếu nó chọn đi con đường đời như bao người, như con bé đã đi. Đó là, cố gắng học hành, không thì phụ mẹ kiếm sống qua ngày, lớn hơn, sẽ kiếm lấy một công việc nào đó, có thể kham khổ nhưng thiện lương để sinh tồn… Rồi thì đi làm, cuối tháng lĩnh lương, cuối tuần bơm xe, đùm đùm gói gói về với mẹ. Rồi lấy vợ, rồi đẻ con, rồi… như bao người… liệu cuộc đời của nó có khiến người đọc phải day dứt suy nghĩ nhiều không nhỉ? Và liệu nó có phải cô độc giữa đám đông như bây giờ? Mà nếu như vậy thì liệu mọi chuyện đã là hoàn toàn tốt đẹp? Vậy thì rõ ràng, khi kể lại mọi chuyện một cách đơn giản như trên, Nguyễn Nhuận Hồng Phương đã lại găm vào lòng người đọc những câu hỏi không hề đơn giản về cuộc đời và số phận con người. Những câu hỏi không dễ tìm đáp án cuối. Bởi hình như, vào thời buổi ấy, nó cũng như không ít con người khác, không có cơ hội để lựa chọn mình sẽ là ai, mình sẽ làm gì - để sống, để ước mơ và hy vọng!

Trang cuối cuốn tiểu thuyết “Vận may” của Nguyễn Nhuận Hồng Phương đã khép lại, nhưng lại đã mở ra những vấn đề không nhỏ khiến bạn đọc không thể không suy nghĩ về cuộc đời và những thân phận người.%

T.V

Phản hồi

Người gửi / điện thoại