MIỀN CẢM XÚC XANH XƯA

Điện thoại: 0913269931 - 0964131807 - Email: vanphutho25@gmail.com

Chào mừng bạn đã đến trang Điện tử "Văn nghệ Nghĩa Lĩnh" - Diễn đàn Văn học - Nghệ thuật của Chi hội Nhà văn Việt Nam tỉnh Phú Thọ!

Lê Va

TÂY TIẾN – MIỀN CẢM XÚC XANH XƯA

1.Thơ Quang Dũng

Thưởng thức, nghiền ngẫm thơ Quang Dũng mà đỉnh cao là tác phẩm “Tây Tiến” là việc thường xuyên của những nhà nghiên cứu văn học, người làm thơ, người yêu thơ và bạn đọc cả nước chúng ta. Tưởng nhớ Quang Dũng – một nhà thơ tài hoa đã để lại nhiều tác phẩm nổi tiếng cho đời, theo chúng tôi, trước hết là ở sự tri ân. Chúng tôi – những người đang sống tại tỉnh Hòa Bình, tại không gian Tây Tiến lại thêm nhiều lần lần hạnh phúc vì may mắn thường xuyên đặt chân đến những địa danh, không gian mang tên “Tây Tiến”. Và nhờ đó, trường cảm xúc của chúng tôi luôn mở rộng và trào dâng.

Ra đời trong kháng chiến 9 năm chống Pháp, Tây Tiến lúc đầu mang tên một đoàn quân tức “Trung đoàn Tây Tiến”. Trung đoàn ấy tiến về Miền Tây Bắc tiêu diệt quân địch. Rồi Tây Tiến mang tên địa danh với một không gian rộng lớn. Đó là vùng bộ đội Tây Tiến hành quân, đồn trú và chiến đấu oai hùng. Trong không gian Tây Tiến ấy lại có các địa danh cụ thể: Sông Mã, Sài Khao, Mường Lát, Mường Hịch, Mai Châu, Châu Mộc… và không gian Tây Tiến vượt cả ra ngoài lãnh thổ Việt Nam đó là Pha Luông, là Sầm Nưa…mà trong bài thơ Tây Tiến, Quang Dũng đã đề cập.

Mỗi khi chúng ta đặt chân trên con đường mang tên Tây Tiến lại nhớ Quang Dũng, nhớ về Tây Tiến. Nói đến Tây Tiến là nói đến Quang Dũng và nhớ đến Quang Dũng là nhớ đến Tây Tiến. Đặc biệt thi phẩm Tây Tiến ra đời cách đây 76 năm (1948). Và sau 76 năm, những địa danh mang tên Tây Tiến đã được nhân lên rất nhiều kể từ ngày Quang Dũng đưa vào bài thơ Tây Tiến của ông. Đó là con đường Tây Tiến, những tượng đài Tây Tiến, Bảo tàng Tây Tiến, cánh đồng Tây Tiến… Nhưng cao hơn, gần hơn, đi xa hơn, lâu bền hơn cả là Miền Cảm xúc Tây Tiến trong tâm hồn các thế hệ người Việt Nam, mà trước hết là đối với các văn nghệ sỹ. Miền Cảm xúc đặc diệu ấy vượt không gian, thời gian, vượt địa danh, vượt tên gọi một trung đoàn để mang tên một bài thơ – bài thơ “Tây Tiến”. Và nay, nội hàm Tây Tiến mở rộng hơn, thăm thẳm hơn, xanh sâu hơn bằng cả những giá trị vật thể và phi vật thể. Một cách rõ ràng nhất, Tây Tiến giữ tên tuổi Quang Dũng sống mãi với thời gian. Đến đây, chúng ta hẳn không khỏi không liên hệ tới câu nói của hiền triết: “Vương triều bể dâu, còn thi cảo trường tồn”. quangdung

Bài thơ và người yêu thơ

Thực tế cho chúng ta thấy mỗi ngày có cả hàng trăm tập thơ được in ấn bắt mắt. Thế nhưng liệu có mấy bài thơ được người đọc nhớ hết một ngày. Nhưng, bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng đã vượt qua “bão tố” và xanh tươi đến nay đã 76 năm với gần 28 ngàn ngày. Trong một chốc, chúng ta khó có thể thống kê cho rành rọt những bài viết về thi phẩm này. Nhưng mỗi người, trong tâm cảm của mình lại có cách tiếp nhận riêng. Với tôi, mỗi lần nghe, mỗi lần đọc lại thấy thêm những phát hiện về Tây Tiến về thơ Quang Dũng. Lưu bám, đọng lại trong tôi bền lâu nhất là rung cảm về một “Mùa em” được Quang Dũng gọi ra. Mùa Em ở đây là mùa Xuân. Mùa Em là mùa gặt. Mùa Em là mùa Lễ hội. Mùa Em là mùa Tình yêu. Mùa Em là mùa Cảm xúc…

Đọc Tây Tiến đến thuộc làu vẫn không hết sửng sốt khi nhận ra Quang Dũng phát hiện và gọi ra tên “Mùa Em” ngay trong những ngày gian khổ đến ác liệt của chiến tranh. Người chiến binh trong “Đoàn binh không mọc tóc” do sốt rừng chứ chưa nói đến cái chết rình rập của đạn bom quân thù mà yêu cuộc sống, yêu con người đến vậy. Bao hiểm nguy đến rợn người không ám ảnh bộ đội Tây Tiến. Nỗi nhớ Tây Tiến đến nao lòng, đến phải thốt ra lời là sự thanh bình là cuộc sống bình dị thường ngày của người miền núi: “Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói/ Mai Châu mùa em thơm nếp xôi”. Hỏi có lạc quan nào bằng, tình yêu nào bằng. Đó chính là sức mạnh làm nên chiến thắng của quân đội ta, nhân dân ta. Một sức mạnh siêu việt. Và đó, chính là cái hay, cái đẹp trường tồn của thi ca, của nghệ thuật.

Trong bài “Tiếng vọng của tâm thế thời đại” in trên Tuần báo Văn nghệ Hội Nhà văn Việt Nam số 38 ra ngày 21-9-2013, nhà văn Văn Chinh có viết “Thêm một minh chứng cho luận điểm của Nhà thơ Hữu Thỉnh: “Câu thơ hay luôn có xu hướng tự bật khỏi bài. Khi đó, câu thơ có số phận riêng trong đời sống ngôn ngữ, tự sinh nở rồi tạo lập một không gian thẩm mỹ cho riêng mình”. Mang điều này soi vào bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng thì thấy có nhiều câu thơ hay tới mức tự “bật ra” khỏi bài thơ như thế. Ví như: Trôi dòng nước lũ hoa đong đưa; Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc; Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm; Sông Mã gầm lên khúc độc hành; Nhớ ôi Tây tiến cơm lên khói… và theo tôi, tuyệt vời nhất cho cái sự hay đến tự bật ra ấy chính là câu thơ: “Mai Châu mùa em thơm nếp xôi”. Có người đánh giá câu thơ hay nhất trong bài Tây tiến là “Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm”. Theo tôi, người Hà Nội, người hiểu văn hóa thanh lịch Tràng an cảm nhận câu thơ “Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm” hay bao nhiêu thì người miền núi, người hiểu sâu sắc văn hóa miền núi cảm nhận “Mai Châu mùa em thơm nếp xôi” hay bấy nhiêu. Tại sao lại như vậy? Câu thơ này không chỉ tự nó có khả năng bật ra khỏi bài mà những cụm từ trong câu thơ này cũng có thể tự bật ra khỏi câu thơ, bài thơ “để tự sinh nở và tạo lập không gian thẩm mỹ cho riêng mình”. Đó chính là “Mùa Em” là “Mùa em thơm nếp xôi”. Chắc chắn đã bao người nhắc tới “Mùa em’, tới “thơm nếp xôi”, tới “Mùa em thơm nếp xôi” khi đặt chân lên Mai Châu, lên Tây Bắc và mỗi khi nhớ về Tây Tiến hay ai đó nhắc đến Mai Châu, nhắc đến Tây Tiến. Bởi Mai Châu có “mùa em”, một mùa hư ảo. Và Quang Dũng gọi ra Mùa Em hư ảo ấy lại rất cụ thể bằng hương vị “thơm nếp xôi” thật gần gũi, thật bản sắc, thật hấp dẫn. Phải là người tinh tế và được sống, được thưởng thức nếp xôi của đồng bào miền núi Tây Bắc thì mới càng thấm thía bằng cả trực giác câu thơ này.

Trước hết, nếp mà Quang Dũng nhắc đến là nếp trồng trên nương. Sau khi dọn, đốt nương xong, bà con người miền núi, một người đàn ông đi giật lùi ngược lên đồi, dùng cây gậy dài, đầu đẽo nhọn chọc từng lỗ. Người phụ nữ đeo ớp đựng thóc giống trèo theo, tay thoăn thoắt tra hạt vào từng lỗ, chân nhịp nhàng trong tư thế hết sức chênh vênh, gạt đất lấp hạt giống vừa giữ độ ẩm cho hạt nảy mầm, vừa giữ chim, chuột khỏi ăn hạt giống. Đến mùa thu hoạch, bà con lại dùng lưỡi hái nhỏ kẹp vào lòng bàn tay để hái từng bông lúa. Vài lần lúa đã chặt tay thì buộc lại từng cum vàng mẩy. Những cum lúa được mang về chất ngất thành cây trên sàn nhà hay trên gác. Mỗi khi dùng, những cum lúa ấy được vò bằng tay rồi cho vào cối gỗ giã tay bằng chày gỗ. Một người, hai người, có khi ba, bốn người chủ yếu đàn bà, con gái cùng giã mà không chày nào nhỡ với chày nào. Tất cả theo nhịp tạo nên bản giao hưởng cụp cum hòa với tiếng vòng bạc trên tay, xà tích bên hông rung reng rộn rã núi rừng. Gạo nếp óng như bầy trứng ong được đồ bằng linh đồng, cốp gỗ trên bếp củi rực hồng. Đồ như thế mới thành xôi nếp. Còn cho vào nồi đun như nhiều nơi miền xuôi thì chỉ là cơm nếp chứ không phải xôi nếp. Khi đã chín lục bằng hơi, xôi được đổ ra mẹt đan bằng cật nứa già. Các mẹ, các em lại một tay thoăn thoắt đảo xôi cho tơi, một tay ra sức quạt cho xôi se lại. Nếp xôi vừa dẻo vừa thơm đến ngất ngây. Khi ăn, xôi nếp người ta từ tốn dùng tay nắm từng nắm nhỏ mà tận hưởng vị ngọt ngào trong âm ỉ dẻo thơm. “Nhớ ôi Tây tiến cơm lên khói” là Quang Dũng nhớ thứ nếp xôi vừa đổ ở cốp ra và đang được quạt bốc hơi nghi ngút lừng thơm khắp bản, khắp mường ấy.

Địa danh Mai Châu hẳn có trước khi Quang Dũng viết bài thơ Tây Tiến rất nhiều. Nhưng rõ ràng từ khi bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng ra đời cho đến nay, cái tên Mai Châu sang hơn, đẹp hơn, thơ mộng hơn rất nhiều. Nếu nói tên địa danh là một tử ngữ đối với thơ ca thì dòng thơ trên khẳng định điều ngược lại.

Mặt khác nghĩ cũng nên đề cập, đó là Quân đội Nhân dân Việt Nam anh hùng đã đánh thắng những đế quốc to, điều này không chỉ nhân dân ta mà cả thế giới khâm phục và ghi nhận. Trong lực lượng Quân đội Nhân dân Việt Nam có biết bao đơn vị từ tiểu đội, trung đội, đại đội, tiểu đoàn, trung đoàn, sư đoàn của các binh chủng bộ binh, pháo binh, xe tăng, không quân, hậu cần… Chiến công của các đơn vị, các lực lượng đều rất vẻ vang và đi vào sử sách. Nhưng để đi vào lòng người, đi cùng năm tháng lại nhờ văn học nghệ thuật. Năm anh em trên một chiếc xe tăng – về binh chủng xe tăng; Bài ca may áo – về Quân nhu; Cây đàn ghi ta của đại đội 3 – về một đại đội; Biên đội ta xuất kích – về Không quân; Xe không kính không phải xe không có kính – về bộ đội lái xe Trường Sơn… Và đặc biệt là Tây Tiến – một thi phẩm của anh bộ đội Tây Tiến – nhà thơ Quang Dũng thì đã đi cùng năm tháng, mở rộng nội hàm Tây Tiến không chỉ một trung đoàn quân đội mà là lịch sử, là văn hóa là du lịch, của quá khứ, hiện tại và chắc chắn càng được mở rộng, nhân lên trong tương lai…

Cảm xúc từ lời thơ tới đời thực

Là người làm thơ, tôi đã không ít lần được chạm vùng cảm xúc Tây Tiến. Lần đầu tiên đến xã Mai Hạ của huyện Mai Châu, được bà con người dân tộc Thái giới thiệu nơi đây bộ đội Tây Tiến đã đóng quân; kia là cánh đồng bộ đội Tây Tiến giúp dân gặt lúa… rồi trong ngất ngây chén rượu men rừng, cảm xúc trào dâng, tôi viết bài thơ Thăm miền Tây Tiến:

Rượu Mai Hạ

kéo tôi ngược dốc

toát mồ hôi

Mường Lát nở hoa

người Mai Châu

dắt tôi đi nghiêng suối Xia

sang gặt nếp bên đồng Tây Tiến

hồn Quang Dũng

thơm hương

Đêm Mai Châu

dưới đệm nắng

trên chăn mây

và hơi ấm tỏa ra

từ những trận sốt rừng của

“Đoàn binh không mọc tóc”.

Một lần khác, trong một đêm trăng thanh như lọc, cùng gái bản, trai mường mở rộng vòng xòe giữa núi rừng Mai Châu, cảm xúc Tây Tiến lại ùa về.

Đêm trăng ấy, tôi lại viết được một bài thơ.

Núi nâng núi

bão lòng

phiêu bạt gió thung

hơi thở

dập dồn

dỏng tai trời đất

Anh nhẹ tay

nặng một cõi trăng

mắt em

xắt núi rừng ra từng khúc

dưới chân

hoa cỏ may ký họa

ta hóa trầm

trong trăng quánh

mùa em.

Và bài thơ này tôi xin từ “Mùa Em” của nhà thơ Quang Dũng làm tiêu đề. Hay nói cách khác từ “mùa em” đã bật ra khỏi câu thơ “Mai Châu mùa em thơm nếp xôi” của nhà thơ Quang Dũng đến giúp tôi tạo lập một không gian thẩm mỹ mới.

Và còn nhiều thu hái khác mà tôi có được được từ miền cảm xúc Tây Tiến đặc diệu, xanh xưa. Đó, theo tôi chính là sự tri ân của kẻ hậu sinh đối với Nhà thơ nổi tiếng Quang Dũng, với Đoàn quân Tây Tiến năm xưa!

L.V

Phản hồi

Người gửi / điện thoại